HCL Notes applicatieontwikkeling is sinds 1996 een belangrijk onderdeel van mijn werk bij INECO. In die tijd heb ik veel verschillende HCL Notes-applicaties ontwikkeld, aangepast en onderhouden.
De mogelijkheden van HCL Notes zijn groot. Ik denk graag met je mee over de mogelijkheden en vertaal jouw wensen naar een praktische oplossing die past bij je organisatie.
Mijn uitgangspunt is daarbij eenvoudig: een applicatie moet doen wat je nodig hebt, prettig werken en goed onderhouden kunnen worden.
Sinds 1996 heb ik uiteenlopende HCL Notes-applicaties ontwikkeld, aangepast en onderhouden. Een kleine selectie:
Documentdatabases
Track & Trace applicaties
Workflow applicaties
CRM-applicaties
Risicoanalyseapplicaties
Rapportagetools
Online bestelapplicaties voor machineonderdelen
Websites
Facturatieapplicaties
Evenementplanners
Helpdeskapplicaties
Diverse Domino-beheertools
Migratiedatabases
EPD-applicaties
Documentverwerking
Verzekerdenadministratie
Declaratieverwerking
Verlofaanvragen
Interfaces met SQL-backends
Ongevalmeldingen
Klachtenapplicaties
Dynamische toets- en examenapplicaties
E-mail bewaking en verwerking
En dat is nog maar een greep uit de mogelijkheden.
Heb je een bestaande applicatie die aangepast of uitgebreid moet worden, of wil je iets nieuws laten ontwikkelen? Ik denk graag met je mee.
Softwareontwikkeling algemeen
Hoewel het ontwikkelen en onderhouden van HCL Notes-applicaties nog steeds mijn hoofdactiviteit is, krijg ik ook steeds vaker vragen over softwareontwikkeling buiten het HCL-platform.
Ook daarbij kan ik helpen. Ik heb ervaring met Microsoft Visual Studio, waaronder C# en VB.NET, en met webtechnologieën zoals PHP, JavaScript, HTML5 en CSS. Daarnaast werk ik met andere programmeertalen, waaronder Python.
In de praktijk gaat het bijvoorbeeld om het aanpassen of uitbreiden van bestaande Visual Basic-applicaties, het ontwikkelen van websites, thema’s en plug-ins in PHP, het ontwikkelen van applicaties in Python of het oplossen van problemen in bestaande programmacode.
HCL Notes applicatieontwikkeling is sinds 1996 een belangrijk onderdeel van mijn werk bij INECO. In die tijd heb ik veel verschillende HCL Notes-applicaties ontwikkeld, aangepast en onderhouden.
De mogelijkheden van HCL Notes zijn groot. Ik denk graag met je mee over de mogelijkheden en vertaal jouw wensen naar een praktische oplossing die past bij je organisatie.
Mijn uitgangspunt is daarbij eenvoudig: een applicatie moet doen wat je nodig hebt, prettig werken en goed onderhouden kunnen worden.
Sinds 1996 heb ik uiteenlopende HCL Notes-applicaties ontwikkeld, aangepast en onderhouden. Een kleine selectie:
Documentdatabases
Track & Trace applicaties
Workflow applicaties
CRM-applicaties
Risicoanalyseapplicaties
Rapportagetools
Online bestelapplicaties voor machineonderdelen
Websites
Facturatieapplicaties
Evenementplanners
Helpdeskapplicaties
Diverse Domino-beheertools
Migratiedatabases
EPD-applicaties
Documentverwerking
Verzekerdenadministratie
Declaratieverwerking
Verlofaanvragen
Interfaces met SQL-backends
Ongevalmeldingen
Klachtenapplicaties
Dynamische toets- en examenapplicaties
E-mail bewaking en verwerking
En dat is nog maar een greep uit de mogelijkheden.
Heb je een bestaande applicatie die aangepast of uitgebreid moet worden, of wil je iets nieuws laten ontwikkelen? Ik denk graag met je mee.
Softwareontwikkeling algemeen
Hoewel het ontwikkelen en onderhouden van HCL Notes-applicaties nog steeds mijn hoofdactiviteit is, krijg ik ook steeds vaker vragen over softwareontwikkeling buiten het HCL-platform.
Ook daarbij kan ik helpen. Ik heb ervaring met Microsoft Visual Studio, waaronder C# en VB.NET, en met webtechnologieën zoals PHP, JavaScript, HTML5 en CSS. Daarnaast werk ik met andere programmeertalen, waaronder Python.
In de praktijk gaat het bijvoorbeeld om het aanpassen of uitbreiden van bestaande Visual Basic-applicaties, het ontwikkelen van websites, thema’s en plug-ins in PHP, het ontwikkelen van applicaties in Python of het oplossen van problemen in bestaande programmacode.
Het HCL Domino Beheer van jouw omgeving kun je met een gerust hart aan mij overlaten. Sinds 1996 werk ik met HCL Notes en HCL Domino en heb ik ervaring met zowel kleine als grote omgevingen.
Ik help organisaties met het installeren, configureren, beveiligen, onderhouden en monitoren van HCL Domino -servers en -applicaties. Ook wanneer er tijdelijk of structureel geen eigen Domino specialist beschikbaar is, kan ik ondersteuning bieden.
Wat kan ik voor je betekenen?
Installatie en configuratie
Installeren en configureren van HCL Domino-servers
Installeren en beheren van HCL Notes-clients
Automatiseren van Notes-clientinstallaties
Installeren en beheren van HCL Domino Administrator en HCL Domino Designer
Configureren en optimaliseren van Domino-instellingen
Installeren en beheren van gerelateerde producten, zoals HCL Traveler en HCL Sametime
Beveiliging en toegangsbeheer
Registreren en beheren van gebruikers
Verlengen en beheren van certificaten
Beheren van gebruikers, groepen en rollen
Instellen en controleren van toegangsrechten
Ondersteunen bij het beveiligen van gegevens en applicaties
Toepassen en controleren van beveiligingsmaatregelen, waaronder encryptie
Prestaties en onderhoud
Monitoren van serverprestaties en -activiteit
Analyseren van server- en gebruikersactiviteit
Uitvoeren van updates en onderhoud
Signaleren en oplossen van prestatieproblemen
Beheren en optimaliseren van databasebelasting
Databeheer
Beheren van Domino-databases
Migreren van databases tussen servers
Beheren en optimaliseren van replicatie
Optimaliseren van database-indelingen
Converteren en uitwisselen van gegevens met andere systemen
Realiseren en onderhouden van koppelingen met andere systemen
Ondersteuning en probleemoplossing
Analyseren en oplossen van technische problemen
Ondersteunen van gebruikers en interne IT-teams
Onderzoeken van storingen in servers en applicaties
Uitvoeren van technische en servergerelateerde werkzaamheden
Beheer op afstand of op locatie
Niet iedere organisatie heeft een fulltime Domino-beheerder nodig. In een grote omgeving kan Domino-beheer een volledige functie zijn, terwijl in een kleinere omgeving soms enkele uren per week voldoende zijn.
Daarom kijk ik graag naar wat jouw omgeving daadwerkelijk nodig heeft. Beheer kan op afstand of bij jou op locatie, structureel of wanneer dat nodig is.
We kunnen afspraken maken op basis van nacalculatie of een vast aantal uren. Ook is ondersteuning mogelijk via een supportcontract.
Ook het onderliggende systeem
In grotere organisaties is het beheer van HCL Domino vaak gescheiden van het beheer van de onderliggende infrastructuur. Een systeembeheerder of infrastructuurteam beheert dan bijvoorbeeld de Windows- of Linux-server, opslag en netwerkvoorzieningen, terwijl de Domino-beheerder zich richt op Domino en Notes.
Bij kleinere organisaties lopen deze verantwoordelijkheden vaker door elkaar.
Mijn kernactiviteiten zijn HCL Domino-beheer en -ontwikkeling, maar wanneer dat praktisch is kan ik ook ondersteunen bij het beheer van de onderliggende systemen en infrastructuur.
Als HCL Domino consultant help ik organisaties bij technische vraagstukken, implementaties en verbeteringen rondom HCL Domino en HCL Notes.
Ik kijk daarbij niet alleen naar de techniek, maar vooral naar wat je organisatie nodig heeft. Mijn advies moet uiteindelijk bijdragen aan de doelstellingen van jouw organisatie en aan een oplossing die in de praktijk werkt.
Mijn specialisme ligt bij HCL Domino en HCL Notes. Door mijn brede ICT- en ontwikkelervaring kan ik ook bij andere technische vraagstukken meedenken en ondersteunen.
Wat kan ik voor je betekenen?
Afhankelijk van de situatie kan ik bijvoorbeeld helpen met:
IHet analyseren van IT-systemen en infrastructuren.
Het opsporen en analyseren van beveiligingsrisico’s.
Het diagnosticeren van systeemproblemen en het opsporen van inefficiënties en zwakke punten.
Het ontwerpen en implementeren van technische oplossingen.
Het beoordelen van bestaande en nieuwe technologieën.
Het vertalen van gebruikers- en organisatiebehoeften naar technische oplossingen.
Projectplanning en technische begeleiding.
Het samenwerken met interne IT-teams en het overdragen van kennis.
Het trainen en begeleiden van medewerkers bij het gebruik van systemen en software.
Het monitoren en evalueren van geïmplementeerde oplossingen.
Agile
Sinds ongeveer 2015 heb ik ruime ervaring met verschillende disciplines binnen het Scrum-framework. Sinds 2020 ben ik gecertificeerd als Professional Scrum Master II (PSM II) en sinds 2021 als Professional Scrum Product Owner I (PSPO I).
Als Scrum Master help ik teams om effectief samen te werken, belemmeringen weg te nemen en continu te verbeteren. Ik faciliteer Scrum-events, coach teamleden en help bij de samenwerking tussen het ontwikkelteam, de Product Owner en andere stakeholders.
Mijn technische achtergrond is daarbij een belangrijke aanvulling. Ik begrijp de techniek en de uitdagingen waar een ontwikkelteam mee te maken heeft en kan daardoor gemakkelijk de verbinding leggen tussen techniek, organisatie en product.
Als Product Owner richt ik mij op het creëren van maximale waarde voor het product. Daarbij help ik om wensen en behoeften te vertalen naar duidelijke prioriteiten en concrete resultaten.
Mijn doel is niet om Scrum “om Scrum” toe te passen, maar om de samenwerking en het ontwikkelproces daadwerkelijk te verbeteren.
Heeft jouw organisatie behoefte aan een HCL Domino consultant, Scrum Master of Product Owner? Neem dan gerust contact met mij op.
Niet iedere organisatie heeft een eigen HCL Notes- of HCL Domino-specialist nodig. Maar als er iets gebeurt, is het wel prettig als je iemand kunt bellen die de techniek kent en begrijpt hoe jouw omgeving in elkaar zit.
Met een INECO supportcontract heb je die specialist achter de hand wanneer je hem nodig hebt.
Je koopt daarmee niet alleen ondersteuning in, maar ook beschikbaarheid en continuïteit. Er wordt tijd gereserveerd voor jouw organisatie en supportcontractklanten krijgen voorrang bij het inplannen van werkzaamheden.
De voordelen
Beschikbaarheid – er wordt tijd gereserveerd voor jouw organisatie.
Voorrang – supportcontractklanten krijgen voorrang bij het inplannen van werkzaamheden.
Voordeliger ondersteuning – ondersteuning binnen het contract is voordeliger dan losse ondersteuning.
Korting op extra werkzaamheden – afhankelijk van het gekozen contract krijg je korting op werkzaamheden die buiten het contract vallen.
Flexibel inzetbaar – ondersteuning kan op afstand of bij jou op locatie.
Brede ondersteuning – het contract beperkt zich niet tot HCL Notes en HCL Domino. In overleg kan ik ook ondersteunen bij andere ICT-vraagstukken binnen mijn kennisgebied.
Sinds 2015 zijn de supportcontracten daarom niet meer beperkt tot alleen HCL Notes-producten. Zo kan ik de dienstverlening afstemmen op wat jouw organisatie daadwerkelijk nodig heeft.
Een supportcontract dat bij je past
Je kunt kiezen uit verschillende vormen van ondersteuning, zowel op afstand als op locatie. De twee vormen kunnen ook met elkaar worden gecombineerd.
Bijvoorbeeld:
1 uur ondersteuning op afstand + 8 uur ondersteuning op locatie
De actuele mogelijkheden en tarieven vind je in onderstaande tabel:
Off-Site ondersteuning *
Lite
Basic
Medium
Total
Aantal uur per maand:
1
4
8
16
Ondersteuning op afstand:
Korting op normale uurtarief:
Op locatie:
Kosten per maand **:
€ 95,-
€ 350,-
€ 700,-
€ 1400,-
* Off-site wil zeggen support op afstand d.m.v. e-mail, telefoon, computer overnemen of thuiswerken. ** Prijzen per 19-02-2026.
On-Site ondersteuning *
Lite
Basic
Medium
Total
Aantal uur per maand:
4
8
16
32
Ondersteuning op afstand:
Korting op normale uurtarief:
Op locatie:
Kosten per maand **:
€ 375,-
€ 750,-
€ 1500,-
€ 3000,-
* On-site wil zeggen support bij jou op locatie. ** Prijzen per 16-02-2026.
Hoe werkt de ondersteuning?
Vragen en incidenten kun je per e-mail of telefonisch aanmelden.
Tijdens kantooruren geldt een reactietijd van maximaal 4 uur. Binnen die tijd laat ik je weten dat het incident in behandeling is genomen.
Een normaal incident wordt binnen 48 uur afgehandeld of, als dat niet mogelijk is, geëscaleerd. Wanneer een incident moet worden geëscaleerd, overleg ik vooraf over de verwachte doorlooptijd en eventuele aanvullende kosten.
Het gaat hierbij om een reactietijd en een streven naar afhandeling, niet om een garantie dat ieder technisch probleem binnen 48 uur is opgelost.
De praktische afspraken
Een supportcontract moet vooral duidelijk en werkbaar zijn. Daarom zijn er een paar eenvoudige spelregels:
De verschillende contractvormen kunnen met elkaar worden gecombineerd.
Uren voor ondersteuning op afstand zijn niet overdraagbaar naar een volgende maand.
Uren voor ondersteuning op locatie kunnen worden opgespaard tot maximaal 4 dagen per maand.
Opgespaarde uren voor ondersteuning op locatie mogen ook worden gebruikt voor ondersteuning op afstand.
Niet gebruikte uren worden niet gerestitueerd.
Werkzaamheden die buiten het contract vallen, worden tegen het dan geldende uurtarief berekend, met een minimum van één uur per incident. Dit gebeurt altijd na overleg.
In overleg bepaal ik of een vraag of werkzaamheid binnen de afspraken van het contract valt.
Vakantie, ziekte en beschikbaarheid
Een supportcontract is gebaseerd op best effort. Ik kan daarom geen garantie geven dat ieder probleem binnen een bepaalde tijd wordt opgelost.
Als vooraf bekend is dat de afgesproken reactietijd door bijvoorbeeld vakantie of ziekte tijdelijk niet kan worden gewaarborgd, laat ik dit zo snel mogelijk weten. Waar mogelijk bied ik een alternatief.
Dat kan bijvoorbeeld betekenen dat tijdelijk een collega wordt ingeschakeld of dat de betreffende periode in mindering wordt gebracht op de factuur.
Looptijd en facturatie
Een supportcontract wordt aangegaan voor minimaal zes maanden.
Daarna kan het contract door beide partijen worden opgezegd met een opzegtermijn van één maand.
De facturatie vindt achteraf en maandelijks plaats.
Geen Domino-specialist nodig voor een volledige werkweek?
Dat hoeft ook niet.
Juist voor kleinere organisaties kan een supportcontract interessant zijn. Je hoeft geen specialist in dienst te nemen voor een probleem dat misschien maar een paar keer per maand voorkomt. Je hebt wel iemand achter de hand die je kunt inschakelen wanneer dat nodig is.
En doordat ik zowel ontwikkeling, beheer als consultancy doe, kan ik verder kijken dan alleen het oplossen van een storing.
Een probleem met een applicatie? Dan kan ik het onderzoeken. Een Domino-server die aandacht nodig heeft? Dan kan ik helpen. Een oude applicatie die aangepast moet worden? Dan kan ik ermee aan de slag.
Eén aanspreekpunt voor je Domino-omgeving.
Meer weten?
Wil je weten of een supportcontract bij jouw organisatie past? Of wil je eerst eens bespreken wat je eigenlijk nodig hebt?
Wat is HCL Notes? Die vraag krijg ik nog wel eens.
HCL Notes is de huidige naam van de software die we vroeger kenden als Lotus Notes en later als IBM Notes. Notes is vooral bekend als e-mail- en samenwerkingsclient, maar kan veel meer dan alleen e-mail verwerken.
In combinatie met HCL Domino vormt Notes een platform voor communicatie, samenwerking en bedrijfsapplicaties.
Ik werk inmiddels sinds 1995 met Notes en Domino. In die tijd is de naam een paar keer veranderd, maar het basisidee is hetzelfde gebleven: organisaties kunnen er bedrijfsprocessen en applicaties mee ondersteunen en automatiseren.
HCL Notes en Domino: nog steeds relevant
Die vraag krijg ik natuurlijk ook: is HCL Notes en Domino nog wel relevant?
Mijn antwoord is: zeker.
Natuurlijk zijn er organisaties die ervoor kiezen om hun Domino-omgeving af te bouwen of bestaande applicaties te vervangen. Maar dat betekent niet dat HCL Notes en HCL Domino geen toekomst meer hebben.
Integendeel. Domino is nog steeds een krachtig platform voor het ontwikkelen en beheren van bedrijfsapplicaties. Dat kan betekenen dat je een bestaande omgeving onderhoudt en moderniseert, maar ook dat je nieuwe applicaties ontwikkelt, nieuwe functionaliteit toevoegt of zelfs een nieuwe Domino-omgeving opzet.
De kracht zit daarbij juist in de combinatie van een volwassen en bewezen platform met de mogelijkheden die HCL vandaag de dag blijft toevoegen. Denk bijvoorbeeld aan de ontwikkelingen rond Domino IQ en AI, waarmee ook binnen de Domino-wereld nieuwe mogelijkheden ontstaan.
Jouw data, jouw AI, jouw controle
AI hoeft daarbij niet te betekenen dat je al je gegevens naar een externe cloudomgeving moet sturen. Met Domino kun je juist nadenken over een omgeving waarin jouw data, jouw applicaties, jouw mail en jouw AI onder jouw eigen controle blijven.
Dat maakt Domino niet alleen interessant voor wat je vandaag al hebt, maar juist ook voor organisaties die nadenken over AI, data-soevereiniteit en de IT-omgeving van morgen.
Voor organisaties die al jarenlang met Domino werken, is het daarom niet alleen de vraag hoe je bestaande applicaties in stand houdt. Het is minstens zo interessant om te kijken naar wat je vandaag en morgen met Domino kunt bouwen.
Dat is precies het soort werk waar ik mij mee bezighoud.
Moderne mogelijkheden
Notes en Domino bestaan al tientallen jaren — en het platform blijft zich ontwikkelen. HCL voegt voortdurend nieuwe mogelijkheden toe voor moderne applicatieontwikkeling, AI, integratie en toegang tot bestaande Domino-applicaties.
Het resultaat is een volwassen platform dat zowel bestaande bedrijfsapplicaties als nieuwe oplossingen kan ondersteunen en tegelijkertijd Domino kan verbinden met de technologieën en diensten die in moderne IT-omgevingen worden gebruikt.
HCL Nomad: Uw applicaties overal en altijd
HCL Nomad is de oplossing voor organisaties die hun vertrouwde HCL Notes applicaties naar de moderne werkplek willen brengen zonder complexe herbouwtrajecten. Met Nomad krijgt u direct toegang tot uw bestaande Domino applicaties op verschillende apparaten:
Mobiel & Tablet: Gebruik uw applicaties op iOS (iPhone/iPad) en Android-toestellen. HCL Nomad maakt slim gebruik van mobiele functies zoals de camera voor het scannen van barcodes of GPS voor locatiegegevens binnen uw workflows.
De Browser (Nomad Web): Hiermee draaien uw Notes-applicaties direct in een moderne webbrowser (Chrome, Edge, Firefox) via WebAssembly. Dit betekent dat eindgebruikers geen zware Notes client meer hoeven te installeren, wat het beheer voor IT-afdelingen aanzienlijk vereenvoudigt.
Offline werken: Een uniek voordeel van Nomad is dat de applicaties ook offline blijven functioneren. Zodra er weer verbinding is, synchroniseren de gegevens automatisch met de server.
HCL Domino IQ: Intelligente ondersteuning met AI
Met de introductie van HCL Domino IQ (ook wel HCL IQ genoemd) zet HCL vol in op kunstmatige intelligentie (AI), maar dan met volledige controle over uw eigen data.
AI op uw eigen infrastructuur: In tegenstelling tot publieke AI-diensten, werkt Domino IQ lokaal op uw eigen server (on-premise of in uw eigen cloud). Uw bedrijfsgevoelige informatie verlaat de veilige Domino-omgeving niet.
Slimme functies: Domino IQ kan helpen bij het samenvatten van lange e-mailthreads, het vertalen van documenten en het automatiseren van repetitieve taken binnen uw applicaties.
Ontwikkeling: Voor developers biedt Domino IQ nieuwe mogelijkheden (zoals de NotesLLM-klassen) om AI-functionaliteit direct in maatwerkapplicaties te integreren, waardoor uw software nog krachtiger en gebruiksvriendelijker wordt.
HCL Domino Leap: Snel en eenvoudig apps bouwen
HCL Domino Leap (voorheen bekend als Domino Volt) stelt zakelijke gebruikers en IT-professionals in staat om tot wel 60-70% sneller applicaties te ontwikkelen dan met traditionele methoden. Het is een krachtig low-code platform dat direct bovenop uw bestaande Domino-infrastructuur draait.
Visuele Drag-and-Drop Designer: Bouw formulieren, workflows en dashboards in een intuïtieve browseromgeving zonder dat u diepgaande programmeerkennis nodig heeft.
Naadloze Integratie: Leap-applicaties slaan hun data direct op in Domino-databases (.nsf). Hierdoor profiteert u van de vertrouwde veiligheid, schaalbaarheid en replicatie van het Domino-platform.
Workflow Automatisering: Ontwerp complexe goedkeuringsprocessen en automatische notificaties met slechts enkele klikken. Dit maakt het ideaal voor HR-aanvragen, onkostendeclaraties of kwaliteitsmanagement.
Geen Extra Footprint: Omdat Leap volledig geïntegreerd is met de Domino-server, is er geen aparte database of complexe middleware nodig. Uw bestaande licenties en beveiligingsinstellingen blijven gewoon van kracht.
HCL Domino als OIDC Provider: één centrale identiteit
Vanaf HCL Domino 14.5 kan Domino zelf optreden als OpenID Connect (OIDC) Provider. Daarmee kan Domino gebruikers authenticeren voor niet alleen Domino-applicaties, maar ook voor andere applicaties, servers en services binnen uw infrastructuur die OIDC ondersteunen.
Zo kunt u Domino inzetten als centrale authenticatievoorziening en Single Sign-On (SSO) realiseren, zonder voor iedere toepassing afhankelijk te zijn van een externe identity provider.
Uw gebruikers, uw authenticatie en uw infrastructuur onder uw eigen controle.
Moderniseer je Domino-omgeving met de HCL Domino REST API
De HCL Domino REST API (voorheen Project KEEP) slaat een brug tussen je waardevolle Domino-data en de moderne webwereld. Het stelt ontwikkelaars in staat om Domino-applicaties te ontsluiten via standaard REST-technologie, zonder dat daar specifieke Notes-kennis voor nodig is.
Waarom zou je de Domino REST API willen gebruiken?
Toegankelijkheid: Ontwikkel moderne web- of mobiele apps met populaire frameworks zoals React, Vue of Angular, direct gekoppeld aan je Domino-backend.
Veiligheid: Beheer data-toegang nauwkeurig met krachtige schemas en scopes, zodat gebruikers alleen zien wat ze mogen zien.
Integratie: Koppel je Domino-data eenvoudig aan externe systemen en moderne API-gestuurde tools.
Toekomstbestendig: Behoud de stabiliteit van het Domino-platform terwijl je profiteert van de snelheid van hedendaagse softwareontwikkeling.
INECO helpt je op weg Het implementeren en configureren van een robuuste API-omgeving vereist een zorgvuldige aanpak. INECO heeft de expertise in huis om de Domino REST API naadloos in jouw infrastructuur te integreren. Of het nu gaat om de initiële installatie, het beveiligen van je data-endpoints of het bouwen van de koppelingen: wij zorgen voor een vliegende start.
Wat kunnen Domino en Notes?
Mail
Domino is onbetwistbaar een eersteklas mail server. De server ondersteunt IMAP, POP3, SMTP en Notes Mail. Notes is de mail client software, maar de mail kan ook gelezen worden via een webbrowser of een mail client die IMAP of POP3 ondersteunt. Als mail server is Domino een goed alternatief voor Microsoft Exchange.
Agenda
De Notes client kunt u gebruiken als agendabeheersysteem, vergelijkbaar met Microsoft Outlook. De Domino server zorgt ervoor dat u uw agenda kunt uitwisselen met collega’s en vergaderingen kunt plannen, zalen kunt reserveren, taken kunt delegeren.
GroupWare
IBM is de ‘uitvinder’ van GroupWare, software die teams helpt om efficiënter samen te werken. IBM bood organisaties al een ‘Intranet’ voor die term uitgevonden was. Met de Notes client kunnen bijgeleverde toepassingen snel geïmplementeerd worden (discussieforums, blogs, documentenbeheer, groep samenwerking enzovoort. Eindgebruikers kunnen eenvoudig eigen toepassingen bouwen (indien toegestaan door de beheerder), maar met het voordeel dat de software via de server door iedereen gebruikt kan worden.
(Web) Applicatie Server
De Domino server biedt een volwaardige programmeeromgeving (LotusScript of Java) om toepassingen te bouwen die draaien in de Notes client, een webbrowser, tablet of smartphone. Ook is er een groot aanbod aan software, waarvan ook open source, verkrijgbaar voor Notes. Tevens zijn er diverse koppelingen denkbaar met andere systemen en databases.
Traveler
Als er in combinatie met de Domino server ook nog eens Traveler geïnstalleerd is (gratis voor Domino gebruikers), kunnen berichten, agenda afspraken en taken, ook met Apple iOS, Android, en Windows Phone gesynchroniseerd worden.
HCL Notes en HCL Domino
Notes en Domino worden vaak samen genoemd, maar ze hebben verschillende rollen.
HCL Notes is de client waarmee gebruikers toegang hebben tot mail, agenda’s en Domino-applicaties. Daarnaast bevat de Notes-client functionaliteit voor het lokaal werken met gegevens en applicaties.
HCL Domino is het serverplatform waarop databases en applicaties worden beheerd en beschikbaar gesteld. Domino verzorgt daarnaast onder andere replicatie, beveiliging en toegang tot applicaties en gegevens.
Een Domino-omgeving kan dus veel meer zijn dan alleen een mailserver.
HCL Notes Client
De Notes-client biedt gebruikers onder andere:
e-mail;
agenda en vergaderingen;
contacten;
taken;
toegang tot bedrijfsapplicaties;
offline werken met lokaal gerepliceerde gegevens.
De Notes-client kan worden gebruikt in combinatie met een Domino-server. Voor bepaalde toepassingen kan Notes ook lokaal met gerepliceerde gegevens werken.
Daarnaast zijn er andere manieren om toegang te krijgen tot Domino-functionaliteit, bijvoorbeeld via een webbrowser of mobiele toepassingen.
HCL Domino Designer
Voor het ontwikkelen van traditionele Domino-applicaties is er HCL Domino Designer.
Met Domino Designer kunnen ontwikkelaars onder andere formulieren, views, agents en andere onderdelen van Domino-applicaties maken en onderhouden. Afhankelijk van de toepassing kan daarbij gebruik worden gemaakt van onder andere LotusScript, JavaScript, Java en de Domino-formuletaal.
Ook bestaande Notes- en Domino-applicaties kunnen hiermee worden onderhouden en uitgebreid.
Dat is een van de redenen waarom Domino al zo lang voor maatwerkapplicaties wordt gebruikt. Een organisatie kan een applicatie ontwikkelen die precies aansluit op een eigen proces, in plaats van een standaardpakket aan het bedrijfsproces aan te passen.
HCL Domino Admin
De HCL Domino Admin client (of Domino Administrator) is een softwareapplicatie waarmee beheerders het HCL Domino-systeem kunnen beheren, zoals servers, gebruikers en databases. Het is de traditionele client voor het uitvoeren van administratieve taken en bestaat ook als een web gebaseerde interface voor modern beheer.
HCL Domino Server
De Domino-server vormt het hart van de Domino-omgeving.
Op Domino worden databases en applicaties beschikbaar gesteld aan gebruikers. Daarnaast verzorgt Domino onder andere beveiliging, replicatie en servercommunicatie.
Domino kan worden ingezet voor zowel kleine als grote omgevingen en ondersteunt clustering voor situaties waarin hoge beschikbaarheid belangrijk is.
Domino kan bovendien applicaties via het web beschikbaar stellen. Daardoor hoeft een gebruiker niet voor iedere toepassing de Notes-client te gebruiken.
Van Lotus Notes naar HCL Notes
De oorsprong van Notes ligt bij Lotus Development Corporation. Het product werd in de jaren tachtig ontwikkeld als een platform voor samenwerking en het delen van informatie. Ray Ozzie was een van de belangrijkste ontwikkelaars achter het oorspronkelijke product.
In 1995 nam IBM Lotus Development Corporation over. Lotus Notes en Domino werden vervolgens onderdeel van het IBM-softwareportfolio.
In 2013 veranderde IBM de productnamen. Lotus Notes werd IBM Notes en Lotus Domino werd IBM Domino.
In 2018 kondigde IBM aan dat het een groot deel van zijn softwareportfolio, waaronder Notes en Domino, aan HCL zou verkopen. De overname werd in 2019 afgerond. Sindsdien worden de producten ontwikkeld en verkocht door HCLSoftware als HCL Notes en HCL Domino.
De geschiedenis verklaart ook waarom je op internet en in oudere documentatie nog veel namen tegenkomt als Lotus Notes, Lotus Domino, IBM Notes en IBM Domino. Het gaat daarbij vaak om verschillende namen voor hetzelfde product in verschillende perioden.
HCL Notes en Domino bij INECO
Ik werk sinds 1995 met Lotus Notes, IBM Notes, Lotus Domino, IBM Domino en inmiddels HCL Notes en HCL Domino.
In die ruim dertig jaar heb ik veel verschillende applicaties ontwikkeld en onderhouden en veel verschillende Domino-omgevingen beheerd. Die ervaring gebruik ik zowel voor bestaande omgevingen als voor nieuwe ontwikkelingen.
Of het nu gaat om het onderhouden en moderniseren van een bestaande Notes-applicatie, het ontwikkelen van nieuwe functionaliteit, het koppelen van Domino aan andere systemen of het opzetten van een nieuwe Domino-server: ik denk graag mee over wat er mogelijk is.
Dus heb je een bestaande Domino-omgeving en wil je daar meer uit halen? Of heb je een nieuw idee waarvoor je Domino wilt inzetten?
Hulp nodig met HCL Notes, HCL Domino of een bestaande applicatie? Neem gerust contact met mij op.
Ik denk graag vrijblijvend met je mee over een vraag, probleem of mogelijke opdracht. Soms is een telefoontje genoeg om te bepalen of ik iets voor je kan betekenen.
Het ontwikkelen en onderhouden van HCL Notes-applicaties is mijn specialisme. Daarnaast ontwikkel en onderhoud ik applicaties en oplossingen op andere platformen en met verschillende programmeertalen.
Ik heb ervaring met Microsoft Visual Studio, waaronder C# en VB.NET, en met webtechnologieën zoals PHP, JavaScript, HTML5 en CSS. Ook werk ik met andere programmeertalen, zoals Python.
In de praktijk betekent dit dat ik bestaande applicaties kan aanpassen of uitbreiden, nieuwe applicaties kan ontwikkelen en kan helpen bij het oplossen van problemen in bestaande programmacode. Ook voor het ontwikkelen van websites, thema’s en plug-ins kan ik worden ingezet.
Ik verzorg de installatie, migratie, uitrol en het onderhoud van HCL Notes-werkplekken en HCL Domino-servers. Ook voor organisaties die geen eigen Domino-specialist meer in huis hebben. Daarnaast kan ik helpen met de implementatie en het beheer van aanverwante producten, zoals HCL Traveler, HCL Sametime en anti-spam- en antivirusoplossingen voor Windows en Linux.
Ook op het gebied van algemeen systeembeheer kan ik ondersteuning bieden wanneer dit aansluit bij jouw ICT-omgeving en behoeften. Ik heb brede kennis van verschillende besturingssystemen, waaronder Windows en Linux, en van serveromgevingen, netwerken en telefonie. Daarbij heb ik ervaring met zowel lokale infrastructuren als cloudomgevingen, waaronder Microsoft Azure.
Als HCL Domino consultant adviseer ik organisaties over de inzet van informatietechnologie en help ik bij de implementatie van oplossingen die aansluiten bij hun bedrijfsdoelstellingen.
Mijn expertise ligt op het gebied van HCL Domino en HCL Notes. Vanuit deze specialistische kennis denk ik mee over technische vraagstukken, verbeteringen en implementaties. Waar relevant kan ik ook adviseren over andere ICT-gerelateerde onderwerpen.
Agile
Sinds 2015 heb ik ruime ervaring met verschillende disciplines binnen het Scrum-framework. Sinds 2020 beschik ik over de certificeringen Professional Scrum Master II (PSM II) en Professional Scrum Product Owner I (PSPO I).
Als Scrum Master of Product Owner help ik teams om effectief samen te werken, focus te houden op de gewenste resultaten en continu te verbeteren. Daarmee draag ik bij aan een betere samenwerking, hogere productiviteit en een effectieve ontwikkeling van producten en oplossingen.
Op zoek naar een ervaren HCL Domino consultant of Scrum Master? Neem dan contact met mij op.
Er is een kwetsbaarheid bekendgemaakt in Java die vragen oproept bij beheerders van HCL Domino. De kwetsbaarheid heeft het nummer CVE-2026-91403 en heeft te maken met de manier waarop Java bepaalde digitale certificaten vertrouwt. Omdat Domino voor onderdelen en toepassingen Java gebruikt, is de vraag of ook Domino-omgevingen risico lopen. HCL onderzoekt dat op dit…
HCL Notes/Domino 14.5.1 Fix Pack 1 (FP1) is uitgebracht op 16 juli 2026 en wordt aanbevolen voor alle klanten. Als u versie 14.5.1 gebruikt, installeer dan dit Fix Pack eroverheen. 14.5.1 Fix Pack 1 is een verzameling van oplossingen met een laag risico en een grote impact, bedoeld om klanten te helpen bekende problemen veilig te…
Er is een probleem opgelost waarbij de HCL DominoIQ RAG-functie werd beïnvloed door een beveiligingslek in de toegangscontrole. Onder bepaalde omstandigheden werden toegangsbeperkingen op documentniveau genegeerd bij het bepalen welke gegevens een AI-query moest retourneren. Dit kon een geauthenticeerde aanvaller in staat stellen gevoelige gegevens in te zien. Dit is opgelost in Domino Server 14.5.1…
Vorig jaar schreef ik een stukje over de mogelijkheid om HCL Domino als OpenID Connect (OIDC) provider te gebruiken.De doelgroep was toen vooral beheerders van de Domino server.Onlangs werd ons gevraagd om een opzet te maken voor een aanmelding bij de Domino OIDC provider, maar dan door een Android app gemaakt in Flutter. Vervolgens moet…
Vandaag heb ik mijn HCLSoftware Certified Associate Developer – Notes/Domino 14 certificaat behaald. Mijn vorige IBM Notes / Domino certificering hoogtepunt was in 2004, waar ik na het behalen van het laatste examen Dual Principal Domino gecertificeerd werd, inclusief een mooi speldje van IBM. Waarbij Dual dan inhield zowel IBM Domino beheerder en ontwikkelaar. Daarna…
Nieuw vanaf HCL Domino Designer 12.0.1 is de mogelijkheid om het ontwerp van applicaties te vergelijken zonder hiervoor software te moeten kopen, namelijk met behulp van een nieuw sjabloon CompareDBs Reports (comparedbs.ntf). CompareDBs Reports kan worden gebruikt om twee databaseontwerpen en/of documentinhoud te vergelijken of om het ontwerp van één database te analyseren. Databasevergelijking Je…
Afgelopen week zag ik dat Netgate een nieuwe versie van pfSense CE (2.9.0) had uitgebracht. Ik gebruik deze software al jaren als router/firewall in plaats van de standaard door internetproviders geleverde routers. De upgrade verliep soepel: na een klik op de knop ging het helemaal automatisch en na een herstart werkte alles direct weer. De…
Dit nieuwsbericht van 6 maart 2026 markeert een belangrijk omslagpunt in het ZZP-dossier. Het kabinet heeft besloten de koers te verleggen om de grote onrust in de markt weg te nemen. Voor opdrachtgevers die werken met tarieven boven de € 38,- per uur is dit zeer goed nieuws. Hieronder de samenvatting van de nieuwe plannen,…
HCL geeft je de kans om een eerste blik op Domino 2026 te werpen! Doe mee aan het HCL webinar op 20 november voor een voorproefje van: Het HCL Early Access webinar begint op 20 november – mis het niet.Registreren: Registration
HCL Notes/Domino 14.5 FP1 (Fix Pack 1) is uitgebracht op 29 september 2025 en wordt aanbevolen aan alle klanten. Als je 14.5 gebruikt, pas dan dit Fix Pack toe.
Verbeteringen in deze Fix Pack Release
HCL Notes®/Domino® 14.5 Fix Pack 1 lost defecten op in de Notes Client en Domino Server, inclusief alle functiecomponenten (Designer, Beheerder enz.). Alle Fix Packs zijn taalonafhankelijk en kunnen worden toegepast op elke taalversie van HCL Notes®/Domino® 14.5.
Notes/Domino 14.5 FP1 bevat verbeteringen voor ongeveer 53 bekende problemen.
Het voelt inmiddels bijna als “de wolf die ‘wolf’ riep”. De afgelopen jaren hebben wij regelmatig en met klem geadviseerd om afscheid te nemen van Domino en Notes v9 en v10 en op te waarderen naar een nieuwe versie. De reden was simpel: de officiële ondersteuning, de EOS, liep ten einde en de veiligheid van jouw omgeving stond op het spel.
Echter, HCL heeft recentelijk (op 8 september 2025) opnieuw besloten om de uiterste datum voor Extended Support op te schuiven, ditmaal naar 30 juni 2030.
Een dubbel gevoel
Wij begrijpen het als u denkt: “Waarom hebben we dan zo’n haast gemaakt met die upgrade-plannen?” Het is voor ons als software partner ook frustrerend om advies te geven op basis van deadlines die achteraf flexibel blijken te zijn. Toch is er een belangrijk verschil tussen “ondersteuning kunnen kopen” en “een veilige, moderne omgeving draaien”.
Waarom Extended Support niet de oplossing is
Hoewel de datum naar 2030 is verschoven, is het essentieel om naar de kleine lettertjes te kijken:
Geen nieuwe fixes: De Extended Support biedt hulp bij bekende fouten en bestaande patches. Er worden geen nieuwe defecten meer opgelost voor deze oude versies.
Beperkte scope: Veel moderne componenten en beveiligingsstandaarden vallen buiten deze verlenging.
Extra kosten: Je betaalt een aanzienlijke toeslag bovenop de licentiekosten voor een product dat feitelijk stilstaat.
De weg vooruit: Domino 14.5
Ondanks de extra ademruimte die HCL biedt, blijft mijn advies ongewijzigd: Plan de overstap naar Domino en Notes 14.5. Versie 14.5 is niet simpelweg “een nieuwere versie”, maar een modern platform dat klaar is voor de huidige beveiligingseisen, 64-bit architectuur en integraties waar v9 en v10 simpelweg niet toe in staat zijn.
Wilt u niet langer afhankelijk zijn van telkens verschuivende deadlines voor verouderde software, maar bouwen op een fundament dat wél toekomstbestendig is? Laten we dan samen kijken naar een realistisch migratiepad naar 14.5.
Lang geleden introduceerde IBM met Notes versie 8.5 de functie Notes Shared Login. Dit was vanaf dat moment de voorkeur, boven de toen ook nog aanwezige Notes Single Logon Feature. Notes Shared Login werkte de eerste jaren na de introductie, soms met enig kunst en vliegwerk, best goed. Problemen waren er met name met wachtwoord synchronisatie, en niet meer werkende Notes ID bestanden.
Werking
Op het moment dat Notes Shared Login actief wordt op de Windows PC zal er een verborgen bestand met een .BIN extensie worden aangemaakt in de map “C:\Users\%Username%\AppData\Local\HCL\Notes”. Dit bestand werkt als een soort wachtwoord token samen met het Notes ID bestand. Het wachtwoord wordt niet langer meer in het ID bestand opgeslagen. Wanneer in Notes de User Security wordt opgevraagd zal ook niet langer meer het Notes wachtwoord gevraagd worden maar het Windows wachtwoord.
Wanneer het .bin bestand niet meer aanwezig krijgt de gebruiker de melding Notes shared login failed with this ID file.
Er is op dat moment ook geen mogelijkheid meer voor de gebruiker om aan te melden in Notes.Pas wanneer het *.bin bestand weer behorende bij de Windows user en het Notes ID bestand weer op de juiste lokatie wordt geplaatst, of wanneer een kopie van het ID bestand uit de ID Vault of van een backup lokatie waar Shared login nog niet actief was, wordt gebruikt, zal aanmelden weer mogelijk zijn. Wanneer jouw organisatie gebruik maakt van software die gebruikers gegevens verplaatsen en beschikbaar maakt op andere werkplekken is het daarom noodzakelijk dat het .bin bestand en jouw Notes ID als set worden bewaard. Bij bepaalde software zoals RES Workspace of MarvelClient zal dit expliciet ingesteld moeten worden met de volgende notes.ini parameter.
EnableNSLUnderCitrix=1
Extra instellingen voor Citrix
Stel de onderstaande parameter Notes.ini in om Notes BIN-bestanden te laten opslaan in %AppData% in plaats van %LocalAppData%:
EnableUsingAppDataForRoaming=1
Met deze ini-parameter slaat Notes het BIN-bestand op in “C:\Users\%Username%\AppData\Roaming\HCL\Notes” in plaats van “C:\Users\%Username%\AppData\Local\HCL\Notes” Voeg het pad toe aan de vereiste map %AppData% in Citrix User Profile Manager tijdens het maken van het roamingprofiel van die gebruiker.
Als een bestandsserver betrokken is bij het uitvoeren van Citrix-gebruikersprofielen en de eerder genoemde %AppData%-locatie spiegelt of synchroniseert, voegt u de onderstaande parameter aan de notes.ini toe om te voorkomen dat het Notes-ID-bestand beschadigd raakt:
OS_DisableMMapFileCopy=1
Met deze ini-parameter kiest Notes Disc I/O boven memory-mapped I/O om beschadiging van ID-bestanden te voorkomen.
Uitzonderingen
Notes Shared Login is niet ondersteund voor Notes-ID’s die:
op computers staan waarop een ander besturingssysteem dan Windows™ draait
beschermd worden door Smartcards
beveiligd zijn met meerdere wachtwoorden
op een computer staan waar Notes vanaf een USB schijf uitgevoerd wordt
op een computer staan waar gebruikers verplichte Windows™ profielen hebben
Notitie:
Notes Shared Login met Windows-roaming™ profielen kunnen zich van één computer tegelijk aanmelden bij een Active Directory-domeincontroller. Wanneer gebruikers zijn ingelogd vanaf meer dan één computer, is er een mogelijkheid dat Notes het ID-bestand niet kan ontcijferen.
Andere overwegingen
Wees voorzichtig als u NSL inschakelt tijdens roaming. De ID-bestanden worden geconverteerd naar NSL en werken niet langer met oudere clients die NSL niet ondersteunen.
Beveiligingsinstellingen voor beleid dat betrekking heeft op Notes-wachtwoorden® worden niet ondersteund en worden genegeerd. In het dialoogvenster Gebruikersbeveiliging worden geen velden weergegeven die betrekking hebben op Notes-wachtwoorden®.
Het wachtwoord controleren op de beveiliging van het Notes-ID-bestand instelling wordt niet ondersteund. Domino-servers® Negeer deze instelling voor ID’s die zijn ingeschakeld voor gedeelde aanmelding. Als u pre-8.5 Domino-servers® gebruikt, moet de instelling worden uitgeschakeld voor gebruikers met deze ID’s.
Als Notes-gebruikers® aan het synchroniseren waren Internetwachtwoorden met Notes-wachtwoorden® in een eerdere release, moeten ze nu beginnen met het beheren van hun internet Wachtwoorden (of u gebruikt SSO voor de internet wachtwoorden).
Een gedeelde aanmelding voor Notes® gebruiken ID op meer dan één computer klikt een gebruiker op ID kopiëren in het dialoogvenster Gebruikersbeveiliging om een nieuwe, met een wachtwoord beveiligde notitiebeveiliging te maken kopie van het ID-bestand. Wanneer de gebruiker Notes® uitvoert met de gekopieerde ID op een andere computer, wordt het effectieve beleid van de gebruiker bepaalt of de id wordt ingeschakeld voor Notes®, gedeelde login. Het is het mogelijk om de ID-kluis te gebruiken om een gedeelde® inlog-ID van Notes van het ene systeem naar het andere te verplaatsen, Maar aan alle volgende vereisten moet worden voldaan: – De gedeelde login van Notes® Aan een ID die in de ID-kluis is opgeslagen, moet een wachtwoord zijn gekoppeld. Vaak is dit niet het geval, omdat Notes® shared-login ID’s op de computer van een gebruiker hebben geen wachtwoord. – De eigenaar van de ID moet het wachtwoord kennen dat is gekoppeld aan de kopie van de gedeelde login van Notes® ID opgeslagen in de ID-kluis – De gebruiker moet een Notes-instelling® uitvoeren op het nieuwe systeem waar de ID zal worden gebruikt, of de NOTES. INI-bestand op het nieuwe systeem waar de ID zal worden gebruikt, moet vermeldingen bevatten met vermelding van de eigenaar van het legitimatiebewijs en de locatie waar het legitimatiebewijs moet worden opgeslagen.
Als Notes-ID’s® worden bewaard op een netwerkshare kunnen de ID’s alleen worden gebruikt vanaf de computers op welke gedeelde login is geactiveerd.
Als u een gedeelde ID met inloggegevens wilt openen via de Domino-beheerder®, moet u altijd de computer en de Windows-login™ naam die zijn gebruikt toen de id werd gedeeld met aanmelden.
Gebruikers die hun ID’s roamen, kunnen geen gedeelde aanmeldingsgegevens in Notes® gebruiken.
Gedeelde aanmelding inschakelen
Gebruik een document met beveiligingsinstellingen en een beleidsdocument om gedeelde aanmelding in te schakelen. De functie is standaard uitgeschakeld.
Gedeelde aanmelding uitschakelen
Als u eerder gebruikers hebt toegestaan of verplicht om gedeelde aanmelding te gebruiken, maar nu het gebruik ervan wilt voorkomen, bewerkt u het document Beveiligingsinstellingen. U kunt ook gebruikers verwijderen uit de beleidstoewijzing of het document met beveiligingsinstellingen verwijderen.
Gebruikers op de hoogte stellen wanneer gedeelde aanmelding is geactiveerd of gedeactiveerd
U kunt een pop-upvenster weergeven om gebruikers op de hoogte te stellen nadat gedeelde aanmelding is geactiveerd of gedeactiveerd op hun Notes-clients. In het pop-upvenster kan een standaard systeembericht worden weergegeven, of een systeembericht samen met uw eigen aangepaste bericht.
TCPIP=TCP, 0, 15, 0 [,,x] <———– Dit is de configuratie voor uw TCP-poort ……|…|..|… Buffergrootte applicatiegegevens (0 is standaard = 8000) ……|…|..Plaatsaanduiding, wordt niet gebruikt door TCP ……|…Plaatsaanduiding, niet gebruikt door TCP …….Dit is de naam van het poortstuurprogramma
De laatste parameter x ([,,x] hierboven) kan als volgt worden gedecodeerd: 0 X 8000 Encryptie is ingeschakeld 0 X 0020 Compressie is ingeschakeld 0 X 4000 Stuurprogramma is intern 0 X 2000 Geen werking 0 X 1000 Altijd voor V2 en V3 0 X 0002 Ingesteld om modem-I/O te loggen 0 X 0004 Ingesteld om RTS/CTS in te schakelen
Selectie NOTES.INI-parameter Niets: TCPIP=TCP,0,15,0,,12288, Alleen compressie: TCPIP=TCP,0,15,0,,12320, Alleen encryptie: TCPIP=TCP,0,15,0,,45056, Beide: TCPIP=TCP,0,15,0,,45088,
HCL Software is verheugd om de nieuwste innovatie te introduceren die eind 2023 verschijnt. Met de release van v14 voor het snelle applicatie-ontwikkelplatform, HCL Domino en HCL Notes, is het Early Access Program (EAP) voor deze twee oplossingen nu open!
Sluit u aan bij dit exclusieve programma waarmee voorkeursklanten en zakelijke partners de software in uw eigen omgeving kunnen testen vóór de officiële release.
'/%3E%3C/svg%3E){kind=small}
